«ҚАЗАҚЫ АУДИТОРИЯНЫ САҒЫНАМЫН»

Қасымхан Бегманов Қазақстан Жастар одағы және халықаралық Алаш сыйлықтарының лауреаты, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының мүшесі, Қасым Аманжоловтың 90 жылдығына арналған республикалық жыр мүшәйрасының бас жүлдегері, Түркістан қаласының 1500 жылдығына арналған халықаралық жыр мүшәйрасының бірінші орын иегері, Түркістан қаласының Құрметті азаматы. Студент кезінде жарық көрген тұңғыш «Бастау» жыр кітабынан кейін «Қарашық», «Бесіктен бейітке дейін», «Сағыныш», «Ол көктем оралмайды» тәрізді жыр кітаптары шыққан. Өлеңдері өзбек, қырғыз, түрік, якут, орыс тілдеріне аударылған. Елге кеңінен таралған ән мәтіндерінің авторы.

 

–Кезінде политехтың ақын жігіті Қасымхан үнемі «Казгуградтан», болашақ ақын-жазушылардың ортасынан шықпаушы еді. Ақындық қасиет кімнен дарыды екен?

–Бүгінде белгілі адамдар  сұхбат бергенде «пәлен деген атамыз, түген деген бабамыз батыр болған» дегенді сәнге айналдырды ғой. Мақтанып отыр демеңіз, нағашы әжем Өтебике өз заманында айтысқа түскен, өлең-жырмен той-думанның сәнін келтірген адам болған. Оның үстіне әжем бет біткеннің сұлуы, ажарлы кісі еді. Сол кісіден туған анам Айжамалдың өзі қара сөзге дес бермейтін. Маған сөз өнері, өлең, көне сөзге құмарлық нағашыларымнан дарыған. Сіздің курстасыңыз, дарынды журналист, марқұм Бейбіт Құсанбек Алматыға барған сапарында анам Айжамалмен телесұхбат жасаған еді. Сонда ол: «Анаңыз қара сөзден қаймақ қайырған шешен екен, қазақтың мақал-мәтелін орнымен, ретімен қолданатынын қайтерсің» деп тәнті болды. Алайда ел алдына шығып танылмағанымен, анам суырып салма ақын болған. Анамның өзі жұртты осыншама таң қалдырып жатса, әжем туралы қандай мақтау айтса да жарасады енді. Өзіме жар таңдағанда ажары, парасат-пайымы әжеме ұқсас қыздарды көп іздедім. Нағашымның Айнұр деген қызы көркі жағынан Өтебике әжеме қатты ұқсайтын тәрізді.

–Туған жерге жиі келесіз бе? Оңтүстік туралы пікіріңіз қандай?

–Оңтүстікте менің табаным тимеген аудан мен ауыл кемде-кем. Сол үшін де оңтүстік маған қатты ыстық. Сондай-ақ, бұл топырақта менің анам жатыр, күндіз естен, түнде түстен кетпейтін қастерлілерім жатыр.

Институттан кейінгі жастық жалынды жылдарым туған өлкемде өтті. 1980 жылдары Еңбекші ауданы бойынша 72 мекеменің 1000-ға жуық жұмысшысына басшылық жасап, Киров ауданына мақта теру науқанына апарғаны есімде. Содан «Шымкентке тез жетсін» деген хабарды алған соң  келсем, ақын Қабылбек Төретаевтың ұсынысымен облыстық комсомол комитетіндегі лекторлар тобына, сол кісінің орнына қызметке алындым. Одан кейін екі жылдай Түркістан қаласының мәдениет бөлімін басқардым. Мәдениет министрінің алдына мәселе қойып, 30 өнерпазды арнайы концерттік бағдарламамен Мәскеу арқылы Кубаға, Кариб теңізіне саяхат жасатып қайттым. Кешегі кеңес үкіметі тұсында түкпірдегі Түркістанда жүріп КСРО-ның  атынан шетелге өнерпаз апару екінің бірінің пешенесіне бұйыра бермейтін бақыт болатын.

Шымкенттегі троллейбус басқармасында жұмыс істеп жүргенімде ақын Тоқаш Бердияров іздеп келді. «Адресіңді Алматыдағы достарыңнан алдым» дейді. Куйбышев алаңындағы  (қазіргі Ордабасы) қонақүйдегі айтқан бөлмеге кіріп барсам, Бауыржан Момышұлының нөмірінде екеуі отыр екен. Баукең маған өлеңдерімді оқытты. Сөйтіп екеуінің жанында екі күн бірге жүру бақытына ие болдым. Үкімет үйінде қызметте жүргенімде Иманғали Тасмағамбетовтің тікелей көмегімен Нәзір Төреқұлов, Сұлтанбек Қожанов, Саттар Ерубаев сияқты көптеген арыстардың есімдерін мәңгілікке қалдыру сияқты көптеген арыстардың есімдерін мәңгілікке қалдыру сияқты құжаттарға тікелей мұрындық болғаным үшін өзімді бақытты санаймын.

Ертеректе Ілия Жақанов екеуміз Үрімжіден келе жатқанда ол кісі вагоннан сыртқа қарап тұрып: «Туған облысымның орталығына соқпағалы отыз жылдан асты» деп күрсінген еді. Сол жағдай менің де басымда бар. Дегенмен, Оңтүстік жақсы көретін досым Ислам Әбішев пен сұрапыл жас ақын Бақытжан Алдияр бар.Осы екеуі іздейді мені. Бақытжан Оңтүстіктің ғана емес, бар қазақтың үкілеген үміті. Оңтүстіктегі мені білетін миллионнан астам қазақтың біреуі іздеп, өсек-ғайбатқа ара түсіп, бір ауыз сөз айтуға жарамағанда Бақытжанның республикалық басылымдарда еңіретіп тұрып мақала жазуы – үлкен нәрсе. Былтыр Шәмшінің тойына келгенімде осында біреулердің шеттеткісі келді. Ал, мен қазақы аудиторияны сағынып жүрген адаммын. Менің бүкіл өмірім сағыныштан тұрады. Шымкентті айналып өтіп жүргеніме он бес жыл болды. Соңғы екі жылда, онда да Ислам мен Бақытжанның арқасында келіп жүрмін.

–«Ташкентпен қоштасу» өлеңінің жазылуына не себеп болды? 

–Былтыр «Сарыағаш» шипажайына Жанат Ахмади, ғалым Рымғали Нұрғалиевпен бірге демалдық. Ташкентке бармақ болғанымызда кеденнен өткізбеді. Сонда жүрегім ауырып, бірер сағаттың ішінде осы өлең құйылып түсе салды.

–Елден не үшін кеттіңіз Алматыға?

–Елден мені ешкім қуған жоқ. Түркістанда мәдениет бөлімінде жүргенімде жағдайым жаман емес еді. Астымда машина, қол астымда 20-30 адам бар, «күнде ойын, күнде той» боп жүріп жатсам да елден кету керек болды. «Өлең мені елден қуды, шаршатты» деп  жазғанымдай, Алматы жаққа өзімді-өзім іздеп кеттім. Адам өмір бойы өзін-өзі іздейді екен  ғой. Ақындарда ешкім түсіндірі бере алмайтын кездер болады, «жыламайтын жерде жылайтын, күлмейтін жерде күлетін» деген сияқты, қарағым. Мұхтар Шаханов ағамыз «Жалын» журналына шақырып, сонда жауапты хатшы болдым.

–Сізді  талантты ақын Жұматай Жақыпбаевпен жақсы қарым-қатынаста болған дейді. Жұматай жайында айтыңызшы.

–Жұматай қазақ ақындарының ішіндегі бекзаты, болмыс-бітімі ерекше лирик ақын еді. Ұлттық тұрғыда ойлайтын. Мен Жұматай ақынмен өмірінің соңғы бес-алты жылында бірге жүрдім. Оңтүстіктен алып-ұшып жеткенімде үстінде көнеоеу плащы бар мұңлылау ақын екінші Алматының вокзалынан төрт-бес рет  күтіп алған. Жұматай Хафиздің өлеңдерін ең бірінші болып қазақшаға аударды. Кейіннен Хафизді көптеген ақындар аударды ғой. Бірақ, Жұматай тұңғыш рет тәржімалағаны үшін де Жұматай еді! Оның «О, түрік қыз мен де саған Шымкентті берер ем, Әлібек дос қоса кетіп қалады-ау» деген сенсациялық өлеңін жатқа айтып өстік. Бұл жерде Әлібек деп ақын Әлібек Мейірбеков досын айтып отыр. «Егер сол тұста жеке көлігім болса Жұматайды Әлібек ағам сияқты Бұхара, Хиуа, Самарқаны бар Өзбекстанды бір айналып өтіп, сонан соң Оңтүстікті түгел көрсетсем деп» деп армандайтынмын. Өкінішке қарай, кезінде ондай мүмкіндік болмады ғой. Кейін көліктің неше түрін міндік, бірақ Жұматацй аға жоқ баяғы...

Алматыға сыймай жүрген жас ақындарға Жұматайдың поэзиясы        ерекше қатты әсер етті. Оңаша сәттерде, поезда кетіп бара жатқанда кітаптарына үңілсең, көзіңе жас үйіріліп, кеудеңді мұң тербейді.           Жаныңды белгісіз сағыныш, өткен жылдарға деген қимастық,          жалғыздық тербеп, қалғып бара жатқан намысыңды түртіп оятатын.         Осындай ақын ағаларыма «Көше ақындары» деген өлең арнадым. Мен            өзімді әлі күнге дейін көше ақынымын деп есептеймін. Өкінетінім, өз        тұстастарым сияқты алшаңдап КазГУ-ге барғаным жоқ, Зейнолла      Серікқалиевтің дәрісін тыңдағаным жоқ. Менікі, орысша айтқанда        «самоучка», Алланың берген бес-алты ауыз сөзі, сосын            кішкентайымнан тәрбиелеген екі-үш кемпір мен бес-алыт шалдан           естіген көне сөздер мен аңыз әңгімелер ғой бар болғаны.

–Саттар Ерубаев  ассоциациясында атқарған игілікті істеріңіз жайлы нақты өзіңізден естігіміз келеді.

–Саттар маған қыз алыспайтын аға боп келеді. Ең өкініштісі – Саттар не моласы жоқ, не баласы жоқ, өмірден ештеңе көрмей кеткен ақын. Егер ол дауасыз дерттен небары 22 жасында қайтыс болып кетпегенде, 37-38 жылдары бәрібір халық жауы деген айыппен атылатын еді деп ойлаймын. Саттардың 80 жылдығын үкіметтік дәрежеде өткізбек болып жатқан тұста Жазушылар одағында  хатшының ұйымдастыру жөніндегі орынбасары едім. Шұғыл түрде Жазушылар одағының жанынан жас ақындардың Саттар ассоциациясын құрдық. Үкімет үйіндегі белгілі қайраткерлердің мерейтойын өткізуге жауапты Мәди Артығалиевқа өтініш жасап, тізімге ендердім. Ақынның шығармасын ғалым Тұрсынбек Кәкішев зерттеп, кітабын қайта сұрыптады. Бір томдығын «Жазушы» баспасынан 20 мың тиражбен шығарттық. Баспаның сол тұстағы директоры Дулат Исабеков көп көмек берді. Түркістанға баратын бір топ ақын-жазушылардың тізімін жасадық. Сол кезде кабинетке академик, марқұм Зейнолла Қабдолов келіп қалды. Мен ол кісіні тойға шақырған едім, сол-ақ екен қабағы түйіліп кетті. «Даңғырлатып, даңғаза жасап мерецтой өткізгенге құмарсыңдар. Әуелі сол Саттардың сүйегінің қайда жатқанын біле ме ел-жұртың?» дегені. Академик ағамыздың мына сөзі арқамнан қмшымен осып жібергендей болды. Күмілжіп «білмейді» дегенді әрең айттым. «Жазушы Қалаубек Тұрсынқұлов айтып еді, содан сұрап ал, Сәбит Мұқанов 1970 жылдары Қалаубекке: «Өмірде орнына келтіре алмаған бір өкінішім бар. Менің қайыненем жерленген жердің дәл қасында Саттар Ерубаевтың сүйегі жатыр. Ескі автостанцияны салатн кезде қайыненемнің сүйегін келесі бетіне ауыстырып жерледік. Саттардың сүйегі автостанцияның астында қалып қойды. Бұл бір ішімде қалған дерт еді, Қалаубек, сен де Оңтүстіктің қазағысың ғой, есіңнен шығарма» деген екен. Мерейтойын дүркіретіп өткізейін деп жатқан ақынымыздың сүйегі Райымбек даңғылындағы ескі автостанцияның астында қалғанын естіп ішіме үлкен дерт енді. «Апыр-ау, біз мына жақта меерйтойды дүркіретіп жатсақ, ешкім оның сүйегінің қайда екенін білмесе, не болғаны?» деймін.

Сүйекті тауып алу мүмкін емес болғасын сол жерден бір уыс топырақ алып, Ташкент көшесінің бойындағы (қазіргі Райымбек даңғылы) ғұлама Мұхтар Әуезов, Әміре Қашаубаев, Қасым Аманжолов жатқан зираттан өз қаржыма сатып алған жайға қайта жерлеуді ұйымдастырдым. Ғ. Қайырбеков, Қ. Ергөбек, К. Ахметова бар, барлығы 40-50 шақты ақын-жазушыны жинап, ас бердік, ақындарға сөз сөйлетіп, үлкен ескерткіш қойдық. Оған ақынның «Өмір деген өкісігімді баса алмаған жан едім, Өнерімнің барлық гүлін аша алмаған жан едім» деген өлеңін жаздырттым. Сол кезде зираттың бастығы қазақ жігіті: «Ерубаевтың «Менің құрдастарым» деген кітабын оқыған едім. Өмірден өксігі басылмай кеткен қыршын екен. Мен бұл жерде уақытша адммын, әзірге Саттардың моласына ешкім тиісе алмайды. Бірақ, мен қызметтен кеткен соң орныма келген адам мына жерді сатып жіберуден тайынбауы мүмкін. Сондықтан егесі бар сияқтандырып «Саттар ассоциасының мүшелері» деп бір-екі адамның атын жазыңдар» деп кеңес берді. Сол ксінің кеңесімен ісімізді ертең біреу зая кетірмесін деген ниетпен екі адам амалсыздан аты-жөнімізді жаздық құлпытасқа. Осы аты-жөніміздің жазғанныі өзін біреулер сан-саққа жүгіртті. Сол өсек әлі күнге артымнан қалмай келеді. Ассоциация бес-алты жазушының құрған қауымдастығы. Қауымдастықты қормен шатастыруға болмайды. Ешкімнен жылу жинаған жоқпыз. «Ерубаев арқылы өзінің атын шығарғысы келді» деді біреулер. Ерубаевтың дұшпандары маған жауығып: «Сен Ерубаевтың өзінен мықтысың ғой, кім ол өзі Саттар?» деген сияқты әңгімелерді өзіме келіп айтудан тайынбағандар болды. Мерейтой өткізу үшін Отырар ауданына, Түркістанға келіп кеткен екі вагон ақын-жазушының барлық жол шығынын Саттар ассоциациясы көтерді. Саттардың 90 жылдық мерейтойына мені шақырмады, екі күн қалғанда ғана тізімге қосыпты. Сол келгенімде Түркістанның барлық зиялы қауымының алдында, Тұрсынбек Кәкішев, Дулат Исабеков, Серік Пірәлиев, Құлбек Ергөбек, сол кездегі қала әкімі Мұхит Әлиевтердің алдында барлық шындықты ашып айтып кеттім. Бар ақиқат осы, айналайын. Сол тұста ақын Нұрлан Мәукенұлы респубикалық «Жас қазақ» газетінің бір номерін тұтасымен Саттар Ерубаевқа арнады.

–Айтпақшы, Нұрланмен өмірінің соңғы күндерінде бірге болыпсыз. Оның жүректен кетуіне не себеп болды?     

–Нұрлан поэзияда мәуелі ағаштай жемісті еңбек етті. Басынан небір қиын тағдыр өтті ақынның. Нұрлан екеуіңіздің қолында билігі бар дүрілдеп тұрған курстастарыңыз өз араларынан шыққан талантты ақынды қызметке тартпады. Ол жұмыссыз қалды. Билік үй бермеген соң тұрмыс тауқыметі мойнына түсті. Қаппен цемент, көршісінің машинасымен ағаш тасып, үй салды. Ақырында аяулы ақынның нәзік жүрегі шыдамады, шиеттей балалары мен жары Гүлмира шулап  қалды артында. Нұрланның курстастары кейіннен кітабын шығарды, асын өткізді, басына құлпытасын қойды. Алайда ,сол қамқорлыққа ол көзі тірісінде зәру еді ғой...Нұрланмен өмірінің соңғы кезінде күні-түні бірге болдық. Өмірбаяным жайлы кітап жазып жатырмын, сонда бәрі де айтылады. «Нұрланды кім іздейді екен?» деп жүргенімде «Жас қазақ» газетіне тағы да Бақытжан Алдиярдың Нұрланды жоқтаған мақаласы шықты ғой.

–Үкімет үйі жайлы емес пе еді, неге  кеттіңіз?

–Үкімет үйінде мен сияқты адамның қызмет істеуі қиын. Өсуге болатын еді, өзіңнен жоғарылардың табанын жалай беруге болатын еді. Мен олай жүре алмадым, мені ешкім қуған жоқ, сауатсыздығымнан кеткен жоқпын. Мінезімнен, сол ортаға сыймағаныман кеттім. Бір күні жұмысқа келсем: «изьят пропуск Бегманова» деп жазып қойыпты. Сол күннен бастап маңайымда ағыл-тегіл жүрген адамдар сап тыйылды. Маған өмірді қайта бастауға тура келсе, тағы да нақ осы жолмен қайта жүріп өтер едім.

Алыстағы ауылдан бастап Үкімет үйіне дейінгі жолдардан жүріп өттім. Сөз азабын тартатын қазақтың бір баласы болса, мен тарттым  сол азапты. Мен 30-ға жуық мемлекетте болдым, сонда мынадай қорытынды жасадым. Жер бетінде қазақтың қыздарындай әдемі қыз жоқ, Алматыдан әсем қала жоқ, қазақ тілінен әуезді, сұлу, мағыналы тіл жоқ екен.

        Жанына еріп арманы асқақ жандардың,

        Гаванада теңіз мұңын аңғардым.

        Үрімжіде үр қызына ғашық боп,

        Ыстамбұлдың көшесінде сандалдым, - деп бекер жырлаған жоқпын. Достық дегенге күмәнмен қарайтын болдым. Мағжан «Ақында адамзаттан дос болмайды» деп тегін айтпапты. Кейбір досым сатып кетті. Соны жүрегіммен сезінген жанмын.

–Есенғали ақынның хадистерін кітап етіп шығарып бергеніңіз есімізде.

–Шымкентте жүргенімде Есенғали Раушанов Мұхаммед пайғамбарымыздың хадистерінің қазақша тәржімасын алып келді. «Тез кітап етіп бастыру керек» дейді. Дереу Жайсаңбай Әлімбетов ағаға өтініш айттық. Сол кісінің демеушілігімен пайғамбарымыздың хадистері тұңғыш рет көп тиражбен кітап боп шықты. Есенғалидың аудармасындағы хадистерде көп нәрсе айтылған. Бүгінде хадистердің неше бір варианты қаптап кетті ғой, бірақ олардың ешбірін Есенғалидың аудармасымен салыстыруға болмайды. Оңтүстікте қолтығыңнан демейтін осындай ағалар аз емес. Мысалы, Қазығұрттың әкімі Нұржан Әжімбетов Әзілхан Нұршайықовтың туған жиені, студент кезінде жазушының үйінде тұрған, әдебиетке жақын жан. «Ташкентпен қоштасу» өлеңін оқығанда «Сіз менің әкеме жолығуыңыз керек». Өйткені, менің ата-бабаларымның зираты Ташкент жақта жатыр» деп қатты тебіренді. Оңтүстікте Қабылбек, Жайсаңбай сияқты дарқан ағалар бар. Бұған да шүкір делік, қарағым.

–Бұрынғы Шымкент пен қазіргі Шымкенттің арасында айырмашылық бар ма?

–Өмірзақ Шөкеевке берген бағаны Елбасымыз әлі күнге дейін басқа  бірде-бір әкімге берген жоқ. Шөкеев ел басқару ісінде әбден ысылған, орда бұзып, қамал алған кезінде өзі туған өлкесіне әкім болып тағайындауы кездейсоқтық емес.  Шөкеев өз командасымен Шымкентті таяу уақытта Қазақстандағы ең әсем үшінші қалаға айналдары алатынын кәміл сенемін. Мұхит Әлиев, Серік Ибадуллаев, Қадлыбек Алдабергенов, Серік Тәукебаев, Асқар Меңдібаев сияқьтаудың басындай іскер жігіттері бар  облыс әкімін халық қолдап отыр.

–Қазір  қандай қызметтесіз? Өлеңде өзіндік қолтаңбасы бар ақынның жайынан оқырмандар хабардар болғысы келеді.

– «ТұранӘлем Банкі» АҚ-ның бастығы болып қызмет атқарғаныма сегіз жылдан асты. Бұл жерге өмірден ерте кеткен осы банктің бұрынғы төрағасы  Ержан Тәтішевтің шақыруымен келген едім. Кешегі Ержан Тәтішев, банктің директорлар кеңесінің төрағасы Мұхтар Әблязовтар оңтүстіктің перзенттері. Олардың туған жерге деген махаббаты шексіз, атамекенін ешқашан ұмытпайды. Олар өткізіп отырған бүгінгі «Оңтүстік жұлдыздары» байқауы соның жарқын бір көрінісі.

–Әңгімеңізге рахмет! Жұлдызыңыз жарық болсын!

 

Әңгімелескен Үмітхан АЛТАЕВА, журналист  

 «Оңтүстік Қазақстан» газеті, №89-90 ,

 9 маусым, 2007 жыл. 

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Әлеуметтік желі парағы

FacebookFacebook

Күнтізбе

« Қараша 2017 »
Дс Сс Ср Бс Жм Сб Жк
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30