«РУ ЕМЕС РУХ БОЙЫНША БІРІГЕР КЕЗ КЕЛДІ!»

Дүниеден ерте өткен Ахмет Байтұрсынұлының қызы Шолпан, Міржақыптың қызы Гүлнар секілді жүздеген қаламгердің ұрпақтары мен жесірлеріне қаржылай көмек көрсетіп, үлкен ас берген, Саттар Ерубаевтың қазіргі Райымбек даңғылындағы автотұрақ астында қалған сүйегін қайта жерлеуді ұйымдастырып, көрнекті жерден жер сатып алып, басына үлкен ескерткіш қойған, Түркістан қаласының құрметті азаматы, Қазақстан Жастар одағы және халықаралық «Алаш» сыйлықтарының лауреаты, ақын Қасымхан БЕГМАНОВ  ағамызбен болған сұхбатымызды назарларыңызға ұсынамыз.

 

–Қасымхан аға, соңғы кездегі  «қазақ әдебиеті тоқырауға ұшырады» деген пікірге көзқарасыңыз қалай?

–Қазақ әдебиеті тоқырауға ұшыраған жоқ. Тәуелсіздік алғаннан кейін кейбір жазушылар абдырап қалған шығар. Бірақ, біздің әдебиетіміз тоқырауға ұшырады деп айтуға болмайды. Осы пікірдегілердің өздері тоқырап жүргендер болуы әбден мүмкін.

–Тәуелсіздік алғаннан кейін «не жазарларын білмеді» дегенді қалай түсінсек екен?

–Соңғы 10-15 жылдың ішінде дүниенің астан-кестеңі шықты. Ол кезде барлық шығарма сол дәуірдің идеологиясына негізделіп жазылатын. Міне, осы солақай идеология күшін жойғаннан кейін, кейбір қаламгерлер шығармаларын неге негіздерлерін білмей қалған болулары мүмкін.

–Иә, сол кездің өзінде  туындылар дүниеге келді ғой. Мысалы, «Абай жолы», «Қан мен тер», «Мөлдір махаббат», «Махаббат қызық мол жылдар», т.б. Ал, бүгін сондай туындылар неге жоқ. 

–Бұл идеологияның жоқтығынан. Бірақ, қаламгерлеріміз шама-шарқынша еңбек етіп жатыр. Бұрын өкімет Жазушылар одағын үлкен бір идеологияны насихаттайтын ұлы күш ретінде аса тиімді пайдаланатын. Ұлттық идеологияның бір парасы қаламгерлерде, ақын-жазушыларда жатыр. Оларға жөні түзу қаламақы төленбейді. Демек, қазір жақсы туындылар жазылмай жатқандығының бір себебі осы. Бірақ жалынды туындылар дүниеге келмеуде дегенге қосылмаймын. Өйткені, ірілі-ұсақты ойлы шығармалар жазылып жатыр. Қазір әдебиетке жаңа толқын келді. Прозамызда да тегеурінді серпілістер бар. Ал, енді бүкіл Орта Азияда біздікіне жетер поэзия жоқ. Талантты толқындарымыз бір-бірінен өткен. Мысалы, Талғат Ешенұлы, Бауыржан Жақып, Әмірхан, Жарас, Жанарбек, Бақыт, Есей сынды жігіттер бір-біріне ұқсамайтын талантты ақындар, ал анау Маралтай, Әлібек, Назиралар өз алдына... Жуырда мен Түркістандағы Яссауи атындағы қазақ-түрік университетінің студенті Анар Шамшейітова деген жас дарынның өлеңдерін оқыдым. Бір ауыз артық сөз таппайсыз.

–Мүмкін осы ақындарымызды  насихаттай алмай жатқан шығармыз...

–Бізде шындығында да насихат мәселесі дұрыс жолға қойылмай отыр. Жазушылар одағы насихатқа ерекше көңіл бөлсе, бұл мәселе өздігінен шешімін табар еді. Оған болысып жіберу біздің мұнайлы мемлекетімізге түкке тұрғысыз дүние деп ойлаймын.

–Жазушылар одағының ісіне көңіліңіз қалған сияқты ма, қалай?

–Жоқ, тіпті де олай емес. Мысалға, Жарас Сәрсек ағаң Жазушылар одағында 3 жылдай әдеби консультант    болып қызмет істеді. Шындығын айтқанда, осы уақытқа дейін, Жарастайә бұл қызметті тындырып істеген консультант  өте аз болды. Бұл сөзім ешкімнің көңіліне тимесін. Үш жыл қатарынан төрт рет поэзия кештерін өткізген одақта Жарастай қызметкер болса, сен менің есіме салшы. Егер өкпелейтіндер болса, маған хабарлассын. Ал, «Одағымызға» тиісті көңіл бөлінбегесін, жетім баладай әркімге бір қарап жаутаңдап отырғандығы шындық.

–Өкпелейтіндер хабарлассын дедіңіз.  Бұған дейін өкпе-наз білдіргендер болып па еді?

–Жігіт адам өсектен аулақ болу керек. Ал, біздің кейбір «нарқасқалар» әйелдерге тән осы жаман қасиетті бойларына жиып алған. Бірде үш ақын отыр едік. Бір жақыным телефон шалып, «кездесейік» деп мазаны алды. Ана екеуі «барсаңшы» дейді. Мен «бірге қайтайық, алаңсыз тараймыз» –дедім. «Неге?» – демесі бар ма, біреуінің? «Мен кеткесін екеуің мен жайында өсек айтасыңдар» – деген едім оларға тіке қарап. Екі жақыным ештеңе айта алмай ыңғайсызданып қалғанын сездім. Бұл бір. Екіншіден, өкпе-наз білдіргендер емес, шығармашылық жолда көзімше аяқтан шалғандар болды. Бірде «Қазақстан Жастар одағының сыйлығын алдың» — деп үйге Жәнібек Кәрменов келді. Бір ақын ағамның атын атап, сол кісіден абайлап жүруімді қатты ескертті. 1989 жылы қазір үлкен қызметте отырған бір дарынсыз әдебиетші үйге телефон шалып, конкурстан кітабымды алып тастауымды талап етті. Мен неге бәйгеге қосылмауым керек екенін әлі күнге дейін түсінбей жүрмін. Әбубәкір құрдасым бәйгеге ат қоспай қойған кімді көріп едіңдер. Қай қырда қалса, сол қырда қалсын, барсын» –деді.

–Біраз мадақтауларға қол жеткіздіңіз...

–Мен билік тарапынан Құрмет грамотасын да алмаған жанмын. Не берсе де қоғамдық ұйымдар берді. Меніңше, қоғамдық ұйымдар билікке қарағанда халыққа бір табан жақын. Ал халық қалап, қолдап жатса, мызғымайтын қара тасты да аударып тастауға болады. Мен қырықтан асқанда осындай түйін жасадым. Бірінші жер бетінде қазақ қыздарынан әдемі қыздар жоқ. Екінші, жер бетінде қазақтың тілінен көркем, тіл жоқ. Үшінші, мен үшін жер бетінде табиғатпен астасқан таулар қоршаған Алматыдай әдемі қала жоқ. Осы үштік мені өмір бойы қанаттандырып келеді.

Жебемеген жетім менен жесірді

 Өлеңшілер аяспасқа бекінді.

Жүріп өткен иір-қиыр жолдарым,

Менің нәзік ғұмырнамам секілді.

 Гаванада теңіз мұңын аңғардым.

Үрімжіде үр қызына ғашық боп,

 Стамбулдың көшесінде сандалдым.

 Жырларымды түсін, гүлім, кеш гүлім

Жалақордан жаман сөздер естідім.

Қара жолда жалғыз келе жатып мен

 Есіме ап,

  Елді сонда өксідім.

Осы өлеңді ертеректе жаздым. Өлеңде жазылғандай өмір бойы өлеңшілермен, яғни, «халтуршиктермен» шама келгенше алысып келемін. Әлгі сен айтқан өсек айтатындар – халтуршиктер. Олар кешкен жұртта қалған бұралқы иттердей түбі ұлып қалатындығына сенімім мол. Міне, осы сенім мені әрдайым тар жерде қолтығымнан сүйейді.

– Ақынның жаны жалғыздықты қалайтын секілді...

–Ақын болып тудың ба мәңгілік жалғызсың. Баяғы 40-50-ден аса өлеңді бірге бастаған бозбалалардың ішінен 7-8-і ғана қалды. Егер «мен де бармын ғой» дейтіндері болса, кітаптарын шығарсын, жазғандарын елге көрсетсін. Поэзияда әркімнің өз орны бар. Осыны айтып, үлкендер жағы бата беріп, жол сілтеудің орнына екеу-ара айтысып жатыр. Осыған жаным құлазиды. Дегенмен де, нағыз таланттар әдебиетте қалады. Жұмекендер бойын жасырған тұлпарлар сынды еді. Жұмекеңнің өлеңі Әнұран болмай тұрып, «Алтын орда» газетіндегі Маралтайға берген сұхбатымда «Жұмекеңнің стансасына халық қайта оралады» –деген ертегіге сенгім келеді» дегем. Кеше Мұқағалиды жамандады. Мұның бәрін әдебиет шенеуніктері жасады. Таланттардың ерте өлуіне басқа ұлт емес, солар кінәлі. Кітаптарын шығармайды, үй бермейді, марапаттамайды. Халықтан бөліп тастайды. Сол себепті, олар жалғыз қалады. Ал жалғыздық жаныңды жегідей жеп тынады.

Қасым Аманжоловтың 90 жылдығындағы мүшәйрада бас бәйге алдыңыз. Поэзияны сүйетін жастар өлеңдеріңізді іздеп жүріп оқиды. Атақты композитор Илия Жақановпен бірігіп жазған оннан аса «Оңтүстіктің алтын күзі» атты әндер топтамаңызды қалың жұртшылық біледі. «Сағыныш» деген кітабыңызды іздеп жүрген студенттерді білемін. Бұл кітапты қайдан алса болады?

– Менің өзімде ол кітап жоқ. Жазушы Мереке Құлкенов басқаратын «Өлке» баспасынан сұрау керек шығар. «Сағыныш» сол баспадан шыққан болатын.

– Қазіргі қаламгерлердің көбі шет елге еліктеп кеткен жоқ па екен?

–Иә, солай. Осы күні өзі түк түсінбесе де Кафканы, Хемингуэйді, Пастернакты, Бунинді, Руцовты, тағы басқа көптеген әлемдік деңгейдегі классиктерді орынды-орынсыз айтатындар көбейді. Айналайын, мен мұхиттың  ар жағында Хемингуэйдің өзінің музейінде, атылып өлген, «Шал мен теңізін» жазған жерінде болғам. Распутин жайлы сөз қозғайтын достарым бар. Мен оның 4-5 әңгімесін аударған адаммын. Егер де, осындай мықты әлемдік тұлғалардың шығармаларындағы құндылықтары өз шығармаларында оқығандығы сезіліп тұрмаса, көрініс таппаса, бір бояулары астасып жатпаса, оны оқығаннан не пайда?

Сіз «ТұранӘлем Банкте» қызмет  істейсіз. Банкирлердің арасы ақын адамды құлазытпайды ма?

– Әрине, әр түрлі әңгімелерге қарамастан әдеби ортаны әрқашан аңсап, сағынып жүресің. Егер әдеби орта қызмет беріп жатса, ойланбай ауысар едім. Жарайды, оны қойшы, анадан туғанымыз, қазақ екеніміз, көк бөрінің ұрпағы екеніміз рас болса, ру болып бөлінуді қойып, бір рухтың айналасына топталатын кез келді. Ана тіліміз үшін ұлы майдан басталды. Шегінетін жер жоқ. Жардың жиегінде тұрмыз. Біздің бүгінгі басты трагедияларымыз осы айтқандарымның астарында жатыр.

Сұхбаттасқан Қанат ӘБІЛҚАЙЫР, журналист

                                       «Қазақстан - Заман» газеті, №10,

3 наурыз 2006 жыл

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Әлеуметтік желі парағы

FacebookFacebook

Күнтізбе

« Қараша 2017 »
Дс Сс Ср Бс Жм Сб Жк
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30