Халқымыздың дәстүрлі ойыны - тоғызқұмалақ

Тоғызқұмалақ  ойынының ойналу тәсілдерін өз басым Шинжияң телевизиясына «Қазақ балаларының байырғы ойындары» атты телебағдарлама аясында 120 ойын түрін әзірлеп жүргеннен бері зерттеп келемін. 1992 жылдан бері отыздай алтайлық қариямен әңгімелестім. Әрқайсысының айтқандарын жеке жазып алдым.

Қазақстанда Қазақстан Спорт және туризм министрлігінің Спорт комитетінің Тоғызқұмалақ қауымдастығын құрып, тоғызқұмалақ ойынын мемлекеттік деңгейіне көтеріп, халықаралық ойын түріне енгеніне қатты қуанып қалдық.

2008 жылы қыркүйек айында Үрімжі қаласына осы Тоғызқұмалақ қауымдастығының атқарушы директоры Мақсат Шотбаев бастаған бір топ қандастарымыз арнайы мені іздеп келіп, ұлттық ойынымыздың тарихымен бөлісуімді сұраған еді. Енді төменде жинаған материалдарымды беріп отырмын.

Тоғызқұмалақ ойынының тарихы

Материалдық деректерге сүйенер болсақ, тоғызқұмалақ ойыны археологиялық деректерде көне Тараздың қазбаларында X-XII ғасырға тәуелді, Өрнек қаласынан тоғызқұмалаққа арналған мүсіндеме шыққан. Сондықтан бұл біздің қолымыздағы тоғызқұмалақ жайындағы ең арғы дерек болмақ.

Толығырақ...

Қазақ тілі – мәңгілік елдің мәңгілік тілі

Қазақ тілі – ежелден сақ, ғұн (б.з.б. I-II ғ.ғ), түркі өркениеті (б.з. V-VIIIғ.ғ) дәуірлерінде негізі қаланған, одан кейінгі орта ғасырларда (IX-XII ғ.ғ), Алтын Орда (XIII-XIVғ.ғ), Қазақ хандығы (XV-XVIIIғ.ғ) дәуірлерінде жалпытүркілік қарым-қатынастар жүйесінде қалыптасу, даму жолдарынан өткен ата-бабалық рухани құндылық. Фольклор мұраларының (жұмбақтар, жаңылпаштар, мақалдар мен мәтелдер, тұрмыс-салт жырлары, ақындар айтыстары, шешендік сөздер, ғашықтық және батырлық дастандар, тарихи жырлар) – бәрі қазақ тілінің көркем кестелі, терең мағыналы өрілімдерімен өрнектелген. Ал автордың ауызша және жазбаша әдебиет шығармаларының халық ақыл-ойының көрсеткіші тұрғысында танылуында бейнелілік өрнектерінің көркем өрілімдері арқылы ұрпақтардың адамгершілік-имандылық ұстанымдарының нығаюы, эстетикалық дүниетанымының тереңдеуі жүзеге асырылып келеді. Қазақ тілінің көркем кестелі өрнектерімен жырланған жыраулардың (Асан Қайғы, Шалкиіз,  Қазтуған, Марғасқа, Доспамбет, Жиембет, Ақтамберді, Үмбетей, Тәтіқара, Бұқарт.б.), дәстүрлі ақындардың (Шал, Жанақ, Дулат, Махамбет, Мұрат, Шортанбай, Сүйінбай, Базар, Майлықожа, Мәделіқожа, Бұдабай, Біржан, Ақан, Сара, Әсет, т.б.) толғаулары мен дастандары, айтыстары халықтық даналықты, көркем ойлау тағылымын танытты.

Толығырақ...

Орта Азия және Қазақстандағы шай мен самаурын: таралуы, дамуы

Шайдың қазақ даласына алғаш келуі, тұрмыста пайдаланыла бастауы мен қолданысқа дендеп енуі, мәдениетте алған орны және шайды тұтынудың қазақ арасында этномәдени  байланыстарға сай қалыптапсқан жергілікті ерекшеліктері сөз болмақ.

Шай б.з. бірінші мыңжылдықтың басында тек оңтүстіктегі қытайларға ғана таныс еді. VII-X ғасырлардан бастап Қытайға, Тибетке одан Жапонияға тарала отырып, экспорттық тауарға айнала бастайды. Азияның басқа елдерін шай б.з. II мыңжылдықтан бастап тарарлап, ең соңында ислам мен христиан елдеріне жетті. Еуропаға шайды португалықтар 1517 жылы Қытайдан әкеліп, 100 жыл шамасында тек португалдық бекзадалар ішіп келсе, 1610 жылдан бастап – Голлондияда, кейін Англияда таралуымен шай ішу модасы бүкіл Еуропаға жайылды. Осы арқылы шай саудасы да қызып береді.

Шайдың ресейге алғаш келуі 1638 жылы Васили Старков деген елшінің әкелген  батыс моңғолиялық билеушінің сыйға беріп жіберген шайымен басталды. Сусын патша мен бекзадаларға ұнап, 1670 жылдан бастап, Мәскеуге тасымалдана бастаса да, XVIII ғасырдың соңына дейін шай тек «қалалық» болып, Мәскеуде ғана сатылып келді. Қымбат болғанына қарамастан, XIX ғасырда аты аталған өлкелерде қандай да жиын-той шайсыз атқарылмайтын болды. Осылайша, әуелі жоғары мәртебелілерден басталып (алғашқыда аса қымбат болуымен), қара халық тұтына бастаған кезең (сауда жолы көбейіп, арзандауына орай), яки XIX-XX ғасырлардан бастап шай жалпы халықтық сипат ала бастады.

Толығырақ...

Қазақ күнтізбесі

Жер шарын мекендеген халықтар ішінен түркі тектес халықтардың жыл санауы мен күнтізбесі мүшел есебі мен тоғыс ай есебі замандар толқыны мен уақыт сынынан өшіп біздің заманымызға жеткен асыл мұраларымыздың бірі болып табылады.

 Заман ағымында талай аумалы-төкпелі жылдарды, зобалаң бейнетті, қырғын апатты басынан кешкен қазақ халқының көне мұраларының біразы жылдар тасасында қалып, бүгінге жетпей, жоғалғаны ақиқат. Соның ішінде халқымыздың өзіне тән күнтізбесі де бірге кеткендігі – шындық. Ал бізге аты-жөні ауысып-қиысып, жұрнағы ғана жетті десек болады. Асыл мұрамызды қайта қарап, бар-жоғын түгендеп, бір жүйеге келтіру – бүгінгі ұрпақтың абыройлы борышы. Көнеден қалған асыл мұрамыздың әртүрлі нұсқалары жер-жердегі қазақ қауымының ішінде әртүрлі қолданылып жүр.

Ұшқан құстың қанаты талып жүгірген аңның тұяғы тозған, ұлан-байтақ қазақ даласын мекендейтін және тағдыр тәлкегінен шығандап кеткен қазақтар арасында ай аттарын көне жаңасы, арабша, орысша аралас әртүрлі атап келгендігі белгілі. Әсіресе, ай аттарын көп жерде қолданса, кей жерде орысша, бірде қазақша ескі аттарымен атаған көрінеді. Ай аттары ұмытылып, жұлдыз аттары, кейде амалдардың аттары ауысып қолданылған.

Толығырақ...

Төрт түлігім бармысың

Халқымыз ежелден  өздерінің күнелтіс көзі, бақ – ырысы болған соң төрт түлік малы туралы  небір ғажап сырлар шертіп, шұғылалы сөздерін арнаған.  Саф алтындай асыл ауыз әдебиетінің  тұңғиығына бойлап,  ой көзімен шолып қарасақ, әрдайым да жаңа бір  әлемінің есігін ашқандай боласың. Төрт  түлік туралы қысқа да нұсқа  өлең жырлар, толғау – дастандар мақал - мәтелдерде есеп жоқ....

Мәселен:

Қой бақтым – қоңырау тақтым,

Сиыр бақтым –сидан қақтым.

Жылқы бақтым – жорғалаттым.

Түйе бақтым – түйме тақтым.

«Ешкі бақтым – еңіреп бақтым.

Лақ бақтым – жылап бақтым....»,–

деген сөздерде  қаншама  астарлы  мән - мағына жатыр десеңізші.

Қой демекші, қой – байлық көзі. «Мал өсірсең қой өсір, пайдасы оның көл - көсір» дегендей оның сүті ішер ас болса, терісі киім кешек, ал жүні болса төсек, көрпеге таптырмас дүние екені  бесенеден белгілі емес пе?  Қой бақсаң қолың бос болып,  қоңырау тағып жүргендей, көңілің де көтеріңкі. Ол жарықтық қалай қайырсаң  солай жүретін момын мал ғой.  «Қойдан қоңыр момақан» деген сөз де содан қалған болар шамасы. Өріске шығарып  байырқата бір қайырмалап қойсаң,  тоқтап, жайыла береді.  Дегенмен қойдың да қырық түрлі  қайыруы бар.  Сондықтан да бұрынғылар  «бір  қой ұлтан тоздырады, екі қой арқан тоздырады» деп бекерге айтпаған.    Ақтылы қоймен  көз ашқан  шаруа  адамдары  қойға кір жұқтырмай  күні бүгінге дейін , «бейнеті тізеден, зейнеті кеңірдектен» деп ауыз толтыра  толғап отырады.  Ертеңгі күні шаруа баққан  малы бар шопандар  нарық қамыты қанша  қысқанмен тапшылық  тауқыметін тарта қоймасы  кәміл.

Толығырақ...

Өлген жездесімен әзілдескен шал

Кемпірі Әлиманың тірі кезіндегі қатарластарына «Ішім пысады. Таң атып, күн батып болмайды» деп жүргені де әншейін-ақ екен. Қарға бойлы Қарғаш шал шын іші пысқанды кемпірі өлген соң барып сезді.

Кемпірінің жетісі мен қырқы да келіп-кетушілердің у-шу, абыр-дабырымен уақыттың қалай өткенін білдірмей-ақ жіберген екен: қырқы да тарап, көңіл айтушылар біржола сарқылғанда барып жынынан айырылған бақсыдай күйге түскенін бір-ақ аңдады. Ертемен келіні мен баласы жұмыстарына, немерелері оқуларына өріп кеткенде барып маңынан қарала мысығы мен сары төбетінен өзгені таппай аңтарылып, аңқайып қалған. «Ана үйге, сосын мына үйге кіре салайын, әңгіме-дүкен құрып, сәскеге жетейін... одан әрі түс те болып қалар» дейтін заманы да өтіп кеткенге ұқсады. Ұқсатқаны – қанша жан қыбырлап-жыбырлап тіршілік етіп жатқан осынша ауылда қатары да жоқ. Ауылдың ана шетінде Есімгелді дейтін құрдасы бар еді, кездесе кеткенде өткен-кеткенді айтып әңгімені жортақтатып отыратын: өткен қыста ол да өлді. Кіндікбай деген бір тете туысы әлі тірі. Бірақ тірілігінен не пайда, екі құлағы тас болып бітіп қалған, ештеңені естімейді. «Әлі де шала-шарпы естимін» дегенсіп, айдалаға лағып, бірдеңелерді былжыратып отыратын әдеті бар. Бірақ сен басты айтып отырғанда, ол құлақ жағалап айдалаға лағып кеткен берекесіз әңгімеден не ләззат. Қазір ойлап отырса, сол Кіндікбайдан өзгелері кейінірек өсіп жетілген бала-шаға, немере, шөберелер болып кетіпті. Тіпті «бәленшенің баласымын ғой» деп өздері айтпаса түрлерінен тануы қиын, танығандарының атын ұмытып, абдырап жатқаны.

Жетпістің тоғызын бітіріп, енді сексенге қадам басқан қарға бойлы Қарғаш шалдың бүгінгі хал-жайы осы шамалас. Бірақ әзірге аяғы сау, жыбырлап болса да жүреді. Құлағы естиді. Ақыл-есі мен тілі де сау, кейде оны-мұны жайларды айтып біреулермен кәдімгідей сөйлескісі келеді. Тіпті шүйіркелесіп ұзақ отыруды да аңсайды.

Әлиманың барында қара телефон анда-санда шырылдап, Әлима телефонның құлақшасын сәндеп ұстап отырып ұзақ сөйлесіп, сосын сөйлескендердің айтқандарын бұған жеткізіп, өздерінше абыр-дабыр болып жатушы еді, енді ол телефонда да үн жоқ. Әлиманы іздейтіндер шалды керек етпейді екен. Қарғаш шал бұл жайға да анда-санда мән беріп, таңданыс білдіріп қояды.

Толығырақ...

Қайран Қосжан, Қосаға

Қысқа ғұмырында бірқатар қазақ басылымдарында жемісті қызмет атқарған қарымды қаламгер, белгілі ақын Қосжан Мүсіреповтің есімі әсіресе аға буын өкілдеріне кеңінен мәлім. Жазушылар одағына мүше боп, артында айтарлықтай мұра қалдырған ол кезінде ортасына сыйлы боп, ғибратты ғұмыр кешкен-ді. Төменде Қосжанмен қатар жүріп, қызметтес болған жылдарда көз көріп, көкейде тоқылған кейбір жайларды оқырмандармен бөлісуді жөн көреміз.

1958 жылың шілдесі. «Лениншіл жас» газетіне қызметке тұрып, аспандап тұрған кезім. Редакция қазіргі Абылайхан мен жібек жолы көшелерінің бұрышында. «Лениншіл жас» пен  Сәкен Жүнісов, Тұманбай Молдағалиев істейтін «Пионер» журналы жоғары қабатта, төменде «Қазақстан пионері» газеті мен «Балдырған» журналы. Күнделікті кіріп-шығатын есік біреу. (Мұнда Қазақстан комсомолының орталық комитетінен бастап, басқа да толып жатқан мекеме бар-тын). Қызметке орналасқан бойда сол кездегі танымал ақын Бүркіт Ысқақов «Қазақстан пионерінде» істейтін Қосжанмен таныстырды. Орта бойлы, шымыр денелі, қара торы өңді қағылез жігіт– Қосжан бірден бауырына тартып, әмпей-жәмпей болыстық. Мінезі жібектей. Күлгенде екі бетінің ұшына кішкене қос шұңқыр ұялайды екен.

Толығырақ...

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Әлеуметтік желі парағы

FacebookFacebook

Күнтізбе

« Тамыз 2017 »
Дс Сс Ср Бс Жм Сб Жк
  1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31