АУА РАЙЫНЫҢ АМАЛДАРЫ

Қараша айында
Қарашаның қайтуы
Қараша айы туысымен құстар жылы жаққа қарай ұшып, алғашқы қар түседі, күн суытып, өзен, көлде мұз қатады. Қарашада құстардың қайтуына, қараша айының қайта келуіне байланысты жылдың осы мезгілін «қарашаның қайтуы» деп атаған.
Боқырау
1). Уақыты және мәні: қарашаның 10 жаңасынан 15 жаңасына дейін жалғасады. Кейбіреулер бұл боқ пен қырау деген сөзден құралған деседі. Боққа (тезек-жапаға) тұрған қырауды, яғни жылқының түнгі құмалағына қатқан қырауды меңзеуден туған. Өйткені жылқы бірден-бір күйіс қайтармайтын жануар.
2). Амал кезіндегі әдет-ғұрып: бұл кезде биенің ішіндегі құлын көлденең жатпағандықтан, әрі жылқы түнде де жәйылатындықтан қырау түскен шөпті жеген бие құлын тастап қояды, сондықтан жылқышылар бұл кезде жылқыны күнгейге қайырады.
3). Ауа райының ерекшелігі: боқыраудың басты белгісі – күзеулікте таңертең тұрғанда ылғал жерлерге жаппай қырау тұрады.
4). Мақал-мәтел, қанатты сөздер: «қарашада қар жатпайды, қар жатса тек жатпайды», Мұқағали Мақатаев бұл туралы былай жырлайды: «Қарашаның ұлыса желі гулеп, түсіне бер қаңтардың желігі деп».

Толығырақ...

Асқар таудай ел ағалары

Смайыл болысқа байланысты тағы бір әңгіме ел құлағын елеңдетпей қоймайды. Қыпшақ даласының бір пұшпағында орналасқан Әмір Темір мұнарасы сонадайдан «мен мұндалап» көзге түседі. Бұл тарихи ескерткіш – атақты әміршінің қызына арнап салдырған кесенесі. Аңыздың айтуына қарағанда, Темір Тоқтамыс ханға қарсы жорық жасап келе жатқан сапарында осы маңайдағы қыпшақтар бейітінің жанындағы көлдің қамысында әміршінің қызын жолбарыс жарып өлтіреді. Ақсақ Темір қызына кесене орнатып, оның кірпіштерін осы арада қырық шақырымдай жерде орналасқан Троицк қаласынан алдырады. Сол кезде әміршінің сарбаздары ұзын сапқа тұрып, кірпіштерді біріне-бірі әперіп отырған екен.

Толығырақ...

Мұражай жәдігерлері – ұлт мұрасы

Кез-келген мемлекет тарихының дамуы, қазіргі кезеңдегі ерекшелігі оның экономикалық және саяси жағдайымен ғана емес, материалдық және рухани мәдениетінің деңгейімен де анықталады, ал оның ролі мен маңызы өлшеусіз. Өйткені тарихымызды білмей мәдени мұраларымызды зерделемей бүгінгі тірлігіміздің қасиетін жете бағалай алмаймыз, ал онсыз ертеңгі өмірімізді сезіну де қиын. Ал мұның түп қазығында қоғамдық сананың қалыптасуы, рухани жан дүниеміздің баюы, ұрпақ тәрбиесі жатыр.
Өзіңнің туғанға дейінгі дүниеде не болғанын білмесең, ғұмыр бойы нәресте қалпыңда қалдым дей бер деп Цицерон айтқандай біздің құрып кете жаздаған ата – баба тарихымыз, жойыла жаздаған мәдениетіміз, мұраларымыз, ұмыт бола бастаған жәдігерлеріміз бүгінде тыныс – тіршілігімізге біртіндеп қайта оралып, ұлттық санамыз түзелуде.
Қазақ ССР мәдениет министірлігінің 1979 жылғы 16-қыркүйек №33 бұйрығымен «Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі» болып құрылды. Қазіргі үш қабатты мұражай ғимаратының іргетасы 1979 жылдың 9-қазанында қаланып, 1982 жылы толық пайдалануға берілді. Мұражайдың ішкі көркемдеу жұмыстарын «Қазмузейреставрация» мекемесінің мамандары жүргізді. Міне содан бастап мәдени ағарту және Қазақстанда алғаш рет археологиялық тарихи ескеркіштерді қорғау мекемесі, 1982 жылдан Отырар аймағындағы тарихи ескерткіштерді қорғайтын қорық – мұражайы болып табылады.
Қазір мұражай Республика көлемінде археологиялық жәдігерлерді зерттеу, қазба жұмыстарын жүргізу, реставрация және консервация арқылы ескерткіштердің сақталуын қадағалайтын, сонымен қатар халқымыздың этнографиялық және рухани, мәдени мұраларын жинақтап сақтау, зерттеу жұмыстарын жүргізетін бірден – бір мекеме.
Ата-бабаларымыздың өмірі мен кәсібінің, мәдениеті мен өнерінің тарихи шежіресі іспетті осы киелі қарашаңыраққа биыл 35 жыл толып отыр.

Толығырақ...

Қамшы ілу

Бабаларымыздан қалған салт-дәстүрлер мен ырым-тиымдарға ой тоқтатсақ көз жүгіртсең, қаншалықты текті халық екенімізді байқайсың.Халықымыз қөшпенді ел бола тұра салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпты отбасылық тәрбиемен ұштастыра отырып, қан тазалығын сақтау үшін 7 атадан қыз аласпау,құда түсу әдептерімен ұл мен-қыз тәрбиесі, отбасындағы қариялардың алатын орны, жалпы қүнделікті тұрмыстық әдет-ғұрыптарға аса тазалықпен қараған бабаларымыздың дүние танымына қайран қаласың.

Толығырақ...

МЕНІҢ ЗЕРДЕМДЕГІ «БЕСІК» ТАҚЫРЫБЫ

Мен қазақ қызымын. Елдің ертеңімін. Сондықтан болар үнемі қазақ тәрбиесіне қатысты салт-дәстүріміз бен ырымдарымыз мені қызықтырады. Қазір екінші сыныпта оқимын. Алдағы уақытта өтетін «Зерде» жобасына ғылыми зерттеу жұмысымды ұсынбақпын. Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданындағы Жалау Мыңбаев атындағы мектеп-гимназияның бастауыш сынып ұстазы Айгүл Дауымшарова маған жетекшілік ететіндіктен, екеуміздің ортақ келісімімізбен «Ел боламын десең, бесігіңді түзе» тақырыбында бесіктің пайдасын қорғамақпын. Менің жасымдағы балалар үшін ғылыми жұмыстағы басшылыққа алатын басты қағида ол – өзіңнің табиғатыңа жақын дүниені зерттеу мен зерделеу. Бесік тақырыбы мен үшін өте қызық. Менен кейінгі үш бауырым болса, олардың екі жастағы сіңлім және үш айлық інімнің яғни екі бауырымның бөленгенін өз көзіммен көріп, тұрмыста қолдануымызда. Анам Кемеңгер атты бауырымды бөлеген сайын, бесіктің әр қырымен таныса түскендей боламын. «Этномәдениет» секциясына жолдағалы отырған жұмысыммен көптеген зерттеулер жүргіздім. Бұл жерде әрине, жетекшім және анам көп көмек берді. Екіншіден, анам жазылған «Дәстүр» журналын атар едім. Дәл осы басылымнан көптеген бесікке қатысты мағлұматтарды жинап жұмысыма арқау еттім. Сондай-ақ, ғаламтор арқылы жаңа бесік түрлерін зерттедім.
Менің топшылауым бойынша бесікті бос тербетпейтін біздің ұлтымыздың бұл мүлікпен байланысы сиқырлы тәрізді. Әжем «Бесікті тек мүлік ретінде қарау қате пікір. Бесіктің ғылыми жаңалығын ашқан ата-бабамыз бүгінгі подгузник деп аталатын біржолғы жөргектерге қарағанда әлде қайда ұтымды жаңалық ашқан» дейді үнемі немересін бөлеген сайын.
Бесіктің пайдасына тоқталсам, алдымен өзімнен бастайын. Не үшін мен ойын алаңдарында әткеншек тепкенді ұнатамын. Себебі, мен өскенде де тербелісті қалап тұрамын. Ал ғалымдар болса, сәби ана құрсағында тербелісте болады дейді. Ол медицина тілімен айтқанда құрсақтағы бөпені мына біз өмір сүріп жүрген ортаға биімдеу екен. Ал тағыда ойланып көрейікші, не үшін біз жерден биіктеу отырғышқа, креслоға, диванға отыруды ыңғайлаймыз? Адам жайлылықты қалайды. Сондықтан да жылы әрі жайлылық үшін жоғарылау орналасқан тербелістегі бесік бала үшін қолайлы. Бесіктегі таңу,оны да ата-бабамыз қазіргінің қауіпсіздік белдігіндей ойлап тапқан ғой. Көлікке міне қалсақ болды, әкеміз "белдікті тақ" деп ескертепей ме?
Таңу да ең бірінші қауіпсіздік кепілі. Екіншіден, жылы әрі қозғалыссыз жатқан сәби түбекке шүмек арқылы кеткен дәретіне былғанбау үшін де таптырмас тапқырлық. Әлдилі бесік жыры, бесікке салу, аластау мен тыштырма, бесік той сияқты толып жатырған оған қатысты салттарды менің айтуымсыз да білесіздер деп есептеймін. Менің ғылыми жобамдағы мақсатым – бесіктің пайдасын дәлелдеп, оның жаңа замандағы смартбесік, жиналмалы, құрастырылмалы сияқты түрлерін таныстыра отыра, шетелдің ғалымдарының пікірімен бұл жобамды шетелдіктерге де бесіктің пайдасын таныстырғым келеді. Менің інімді туылғаннан бесігін тербеп, әлдиін әлдилеп бөлеген анамның ойлайтыны баласының саулығы. Мен осы зерттеу барысында жақын күндерде туылған екі бөбек арқылы зерттеу жүргізіп, олардың өссуін біреуі бесікке жататын, бірін жатпайтын бөбек ретінде қарастырсам, памперс деп тарап кеткен бір жолғы жаялықтардың зиянын тәжірибе жүзінде дәлелдеймін.
Манеж, бесікарба сияқты шетелдік өндірістегі біз тұтынып жүрген балалар мүліктерінің негізі осы бесіктен шыққан. Осы зерттеу жұмысым нәтижесінде өзім үшін де көптеген жаңа мақал-мәтелдер, жырлар мен жұмбақтар таптым. Мысалы:
Ел ауызында көп тараған ертеден келе жатырған «Бесік жыры»
Әлди-әлди, ақ бөпем,
Ақ бесікке жат, бөпем!
Жылама, бөпем, жылама,
Жілік шағып берейін,
Байқұтанның құйрығын,
Жіпке тағып берейін,
Әлди-әлди, аппағым,
Қойдың жүні қалпағым,
Әлди-әлди, шырағым,
Көлге біткен құрағым,
Жапанға біткен тірегім,
Жаман күнде керегім!
Қой келсе, қой, бөпем!
Қой тоқтысын сой, бөпем,
Құйрығына той, бөпем!
Айналайын, айымыз,
Алты қарын майымыз,
Жеті қарын жентіміз.
Дауыл соқса, бақан бар,
Сом темірге балға бар,
Сом сынғанға-алда бар,
Әлди-әлди, ақ бөпем,
Ақ бесікке жат, бөпем!
Әлди-әлди, ақ бөпем,
Ақ бесікке жат, бөпем!
Қазіргі кезде айтылып жүрген «Бесік жырлары»:
Әлди, әлди, әлпешім!
Ұйықта деймін, ұйықтайсың.
«Мә-мә» берсем қайтесің,
Ұйықта десем, ұқпайсың.
Жоқсың бүгін көз ілген,
Көп ісімнен бөгедің.
Жаудыраған көзіңнен!..
Ұйықтай қойшы, бөбегім.
Әлди, әлди, әлди-ді,
Әлди біздің қалғиды.

Бесік туралы жұмбақтар

* Сәбиге сәнді үй-
Әжеге ән мен күй./Бесік/
* Бесікке іледі,
Әнін де,
Дәмін де
Сәбилер біледі./Сылдырмақ/
* Шүберек қабығы,
Іші құс мамығы./Жастық/
* Тербеледі, жүрмейді?/Бесік/

Бесік туралы мақал-мәтел,
қанатты сөздер:

* «Ел болам десең, бесігіңді түзе!» Мұхтар Әуезов
* «Тал бесіктен жер бесікке дейін ғылым үйрену мұсылманға парыз» (Хадис);
* «Есік көргенді алма, бесік көргенді ал»
* Төріңде бесік тұрса, төре де бас иеді;
* Есік арқалағаннан, бесік арқалаған артық.
Сондай-ақ, күйші-композитор С.Тұрысбековтың «Балауса» күйі бесіктегі бөбекті суреттейтінін білдім. Бесікке қатысты ескерткіштер мен бесікке қатысты ғаламторда сайт бар екенін білдім. Ол жерден де көптеген ақпарат алдым. Ал бесіктің шығуы туралы мынадай аңызды кіріспе бөлімінде сөз еттім. 150 жыл өмір сүрген Мизам бабаның жалғыз ұлы Айдархан би деген би болыпты. Әкесі Мизам Жетісу өңірінде Алтайды мекен еткен, сонымен қатар ағаш отырғызумен айналысқан. Ол қайтыс болғаннан кейін жалғыз ұлы Айдархан би үйленіп, ұлды болады. Тынымсыз сәбидің неден жылайтынына қанша емші, молда, тәуіптерді шақырса да себебін білмепті. Бір күні далада ағаш жонып жүрген Айдархан би жылауық баласының дыбысы шықпай қалғанынан қорқып үйіне жүгіріп келсе, ағаш-бұтақтарды бір біріне байластырып, жерден жоғары төсек жасап, бөбекті буған ағашты тербетіп ақ шапанды қария отырады. Айдархан би жақындай түскенде қария ғайып болып, бөбек буылған ағаш төсек қалады. Содан бөбек жұбатуда «бесік» атты мүлік шыққан деген де ел ауызында аңыз бар екен.
Ел боламыз десек, бесігімізге бөбегімізді бөлеп, әлемге оның пайдасын, оны қазақ ашқанын дәлелдей түсейік.

ЕСКЕРТПЕ: Бұл 1-кестеден байқаған боласыз, ең бірінші ұпайларынан айырмашық бйқасаңыз, екіншіден, бесікке жатпайтын бөбек тынымсыз, мінезді, тез қимылдайды.Ал бесікке жататын бөбек тербелу рефлексін сезінген тынымдылығы, мінез байсалдылығы өте жақсы, сонымен қатар бесікте булы болса да дамуы бір қалыпты, дауысты естиді, көреді, жақын жандарын сезеді, гуілдейді, аунауға талпынады. Салмағы бірдей, бұдан келе бесіктің бала дамуына кері әсері болды деген медицина саласының солақай пікірін жоққа шығаруға болады.

Альбина Сайлаубай,
Жалау Мыңбаев атындағы мектеп-гимназияның 2 сынып оқушысы
Жетекшісі:
бастауыш сынып мұғалімі Айгүл Дауымшарова
МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫ,
ТҮПҚАРАҒАН АУДАНЫ

Ұлттық құндылықтарымыздың бірі – оюмен көмкерілген қоржындар

Қолөнердің халықтың қажетіне пайдаланатын тамаша үлгілері өте көп. Солардың бірқатары қазақ халқында өрмек тоқу, алуан түрлі кілем, бау, басқұр, алаша, қоржын, аяққап тоқу мен текемет басып, сырмақ сыру, тұскиіз жасау сияқты өнері ең бір қажет және мейлінше кең дамыған кәсіптің түрі. Жүннен әр түрлі бұйымдар жасау қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениетінің аса маңызды кәсібі санатына жатады. Қазақтың дәстүрлі кілем тоқымашылығы және жүннен, киізден тоқыма бұйымдарын дайындау ісі өткен ғасырларда Атырау өңірінде кеңінен дамып, ерекше орын алған. Олардың қатарына қоржын, керме, дорба, қаршын, тең (боғжама), атжабу, жержастық сияқты сан алуан бұйымдар жатады. Күні бүгінде бұл бұйымдардан әсіресе қоржын, дорба түрлері ғана арнайы шеберханаларда тапсырыс бойынша түрлі маталардан оюларды қиып жапсыру арқылы дайындалады.

Толығырақ...

ҰЛТТЫҚ САЛТ-ДӘСТҮРДІҢ ҚАЙМАҒЫ БҰЗЫЛМАҒАН

Ол – «Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығы». Біз ретін келтіріп, Орталық басшысы журналист, жазушы Қайырғали Мүсілімұлы Медет мырзаны әңгімеге тартып, ашылғанына аса көп уақыт бола қоймаған Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығының жұмысы туралы бірнеше сауал қойған едік.

«Дәстүр бізден басталады»

– Қайырғали мырза, атының өзі айтып тұрғандай, бұл өте керек, заман талабына сай орталық екені шындық. Мұндай жағымды жаңалықтан еліміздің жұртшылығы хабарсыз екені күмәнсіз. Қай кезде, қандай мақсатпен, кімнің күш-көмегімен ашылды? Әңгімеңізді содан бастасаңыз.
– Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өз сөзінде «Жастарымыз салт-дәстүрімізді көздің қарашығындай бағып жүретін, көптің көкейіне үміт отын жағып жүретін, адамзаттың озық ой көгінде ағып жүретіндей болуы тиіс» деп атап көрсеткен еді. Ұлт жетекшісінің бұл ойынан шығу үшін жастарға ұлттық тәрбие берудың маңызы зор. 2014 жылдың желтоқсан айында Елбасы Н.Ә.Назарбаев Оңтүстікке арнайы іс-сапар жасаған болатын. Әдет-ғұрып және салт-дәстүр орталығының ашылуы осы кезге тұспа-тұс келді. Бұл еліміздің өзге өңірлері мен облыстарында әзірге жоқ республикамыз бойынша тұңғыш бірегей орталық. Сол кездегі облыс әкімі Асқар Исабекұлының тікелей бастамасымен ұйымдастырылған орталықтың көрсетер үлгі-өнегесі мол.
Бірегей орталықта салт-дәстүр, әдет-ғұрыптарымызға байланысты жан-жақты ғылыми-зерттеу және әдістемелік жұмыстар жүргізіледі. Баспа өнімдері шығарылады. Ғасырдан-ғасырға жеткен салт-дәстүр, әдет-ғұрыптарымыз кеңінен насихатталады. Осы тұрғыдан алғанда орталықта үлкен де игі іс-шаралар жүзеге асырылуда. Бүгінге дейін мазмұны терең түрлі рухани-мәдени тақырыпты қамтыған 48 іс-шара өткізіліп, оған 5723 келуші қамтылды.

Толығырақ...

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Дәстүр видео

Әлеуметтік желі парағы

FacebookFacebook

Күнтізбе

« Тамыз 2017 »
Дс Сс Ср Бс Жм Сб Жк
  1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31